Dünyada ve ülkemizde yaşlı birey sayısı hızla artmaktadır. En son sayımda (TUIK 2024) Türkiye’de 65 yaş ve üzeri kişi sayısı 9.1 milyona çıkmıştır (%10.7). Yaş arttıkça demans (bunama) görülme sıklığı da artmaktadır. Demans çoğu kere yaş ve çevresel faktörlerle ortaya çıkmakta, çok daha nadiren genetik sebeplerle daha genç yaşta görülmektedir. Demans görülme sıklığı 65 yaş bireylerde %1 iken, 95 yaş ve üzerinde %50 den fazladır.
En sık görülen demans türü Alzheimer tipi demanstır. Beyinde hücreler arası alanlarda Amiloid adı verilen anormal katlı proteinler birikir. Diğer taraftan sinir hücreleri (nöronlar) içinde de Tau adı verilen protein birikir. Bu iki patolojik birikim hem içinde bulunduğu dokuya zarar verir ve hem de bu proteinleri uzaklaştırmak isteyen savunma hücrelerinin ortamda yarattığı inflamasyon mevcut hasarı daha da arttırır. Zamanla beyin doku hasarı artar, ve ilgili beyin dokusu faaliyetleri azalır.
Alzheimer tipi demans yavaş seyirli bir hastalıktır. Aslında doku içi patoloji, belirti veya bulgular ortaya çıkmadan seneler önce başlar (yaklaşık 20 yıl). Klinik belirti ve bulgular başladığında doku hasarı önemli düzeye ulaşmış demektir.
Günümüzde Alzheimer tipi demanstan klinik olarak şüphelenilerek tanı konulmaktadır. Yani hastada unutkanlık başta olmak üzere bir takım sorunlar ortaya çıkmakta, kranyal görüntüleme (MRI) ile beyin dokularındaki küçülme ve spesifik bazı değişiklikler tespit edildiğinde tanı konulmaktadır. Aslında kesin tanı için en doğru şekil beyin biyopsisi olsa da bu klinikte uygulanabilir değildir. Tanı konusunda daha objektif yöntemler mevcuttur. Bunlar arasında beyin omrilik sıvısında, beyinde biriktiğini ifade ettiğimiz amiloid ve tau proteinlerinin düzeylerinin ölçümü önemli kanıt oluşturmaktadır. Yakın geçmişte bu proteinlerin kanda da ölçümü mümkün hale gelmiştir. Genetik yönden meyilli bireylerin tespiti konusunda da APOE4 aleli olanlar ve bazı genetik mutasyonları bulunanların (presenilin 1 ve presenilin
2) Alzheimer tipi demans olma riski artmaktadır.
Alzheimer tipi demansın yavaş seyirli olduğundan bahsetmiştik. Öncelikle yakınları hastanın yakın geçmişte (gün içi, son günlerde ya da haftalarda) olan olayları unuttuğundan, sürekli hiç yaşanmamış gibi konu hakkında belli aralıklarla benzer soruları (tekrarlayan sorular, tekrarlayan anlatımlar) sorduğundan yakınır. Örneğin sabah çocuğu ziyaret etmiştir, o hiç gelmemiş gibi oğlunun neden hiç gelmediğini sorar, veya bir tanıdık ziyarete gelir, ona kaç çocuğu olduğunu ve ne yaptıklarını sorar, 15 dk sonra aynı soruları yeniden sorabilir. Sabah yediğini veya yaptıklarını unutabilir. Bu hastlar bu evrede eski olayları ve anıları çok net doğru anlatabilirler. Hafif orta unutmaları dışında başka hiçbir sorun yaşamıyor, günlük işlerini sürdürebiliyor, kimseden yardım almadan idame edebiliyor ise mevcut durum yüksek olasılık ile hafif kognitif bozulma dönemi ile ilişkilidir. Zamanla unutma daha da artar, bireyleri ve yer konum bilgilerini, zamanı unutmaya başlar. Artık günlük yaşamı için yapması gerekenleri, çalışmakta ise işi ile ilgili görevlerini, planlarını yapamaz olur. Bu erken evre veya orta evre demans belirtileridir. Günlük yaşam faaliyetleri bozulur, özbakımı yetersiz kalmaya başlar, başkalarından yardım almaya başlar, el yordamı ile yaptığı işler ve planlamaları yetersiz kalır veya aksar, konuşma bozulmaya başlar, kelimeleri bulamaz olur hatta bazen unuttuğu kelimeler yerine başka kelimeler koymaya çalışır (bazen uydurur), sinirli, moralsiz isteksiz olur ve hatta etrafındakileri suçlamaya meyilli hale gelir. Artık yakınlarından yardım almaktadır. Soyut düşünceleri bozulur. Bu evre orta evre demanstır. İleri evreye geldiğinde artık eski anıları ve yakınlarını da unutur. Kendi ile ilgili tüm faaliyetlerde yardım alır. Kendi başına bir şey yapamaz olur. Oda karıştırır, dışarı çıkamaz, para kullanamaz, ilaçlarını bilmez. Bu dönemde fiziksel olarak da çok düşkün hale gelip çoğunlukla oturur veya yatar pozisyonda kalabilir. Anlamsız konuşmaları, anlamsız düşünceler ve hatta halüsinasyonları olabilir. Uyku bozuklukları, gece gündüz uyku saati değişimi, ajitasyon agresyon atakları veya tam tersi ağır depresyon ve hiç iletişim kurmama ortaya çıkabilir. Bazen aretık su ve gıdaları ağzında tutmaya başlar, beslenmesi çok zorlaşır. Sıvı ve gıdaları yutması güçleşebilir. Bazen hastalar dolanmaya başlar ve kaybolabilir. Ayakta ise ev içinde tuvalet bulamaz.
Tüm bu anlatılanlar Alzheimer tipi demansı doğal seyrinde karşılaşılan belirti ve bulgulardır. Bu hastalarda fiziksel kayıplar ve kronik hastalıklar nedeni ile akut tıbbi sorunlar artar ve hasta kırılgan hale gelir. Uzamış infeksiyonlar, tekrarlayan infeksiyonlar, hastane yatışları, düşmeler (ve kırık) ve ciddi beslenme-sıvı tüketim sorunları, hastada ani kötüleşmelere (deliryum), hastalık seyrinin ilerlemesine, ve hatta ölüme yol açabilir.
Klinik bulgular dışında beyin görüntülemelerinde beyin dokusunda küçülme (atrofi) ortaya çıkar ve bazı beyin bölgelerinde bu küçülme daha belirgindir.
Beyin omrilik sıvısı analizlerinde, amiloid beta azalması ve tau düzeyi artışı, amiloid beta 42/40 oranı artması, kan testinde pTau 217 artışı, pTau181 artışı, nFL artışı yine Alzheimer tipi demans lehinedir.
Son yıllarda Alzheimer tipi demans için fonksiyonel beyin görüntülemeleri ağırlık kazanmaya başlamıştır. PET BT de tutulan bölgelerin aktivitelerinin azalması (tipik tutulum bölgeleri yol göstericidir) ve Amiloid ve Tau patolojisini gösteren Amiloid ve Tau PET görüntülemeler tanı koyulmasını kolaylaştırmaktadır.
Alzheimer Hastalığı tanısı, BOS ve kan proteinleri yanısıra fonksiyonel PET görüntülemeleri ile klinik bulgular olmaksızın daha erken evrelerde tespit edilebilmektedir. Bu analizler henüz rutine girmemiş olsa da seçili durumlarda yapılabilmektedir.