Demans, yakın geçmişe kadar klinik bulgular ve beliritler ile şüphelenilen, ardındandan beyin MRI bulguları ile morfolojik değişikliklerin tespiti ile tanı konulan bir hastalıktı. Alzheimer tipi demansta (en sık demans sebebi; tüm hastaların üçte ikisi) beyinde gözle görülen değişikliklerin hastalık başlangıcından itibaren ortalama 20 sene içinde geliştiği bilinmektedir. Beyinde yanlış katlanmış proteinler birikmekte (hücre dışı beta amiloid ve hücre içi tau), bu durum zamanla beyin hasarı yaratmaktadır. Diğer bir deyişle demans patolojisi, klinik belirtiler ve beyin görüntülemelerindeki değişikliklerden çok önce başlamaktadır. Beta amiloid beyin dokusunda artarken normalde beyinden uzaklaştırılması gerektiği beyin omrilik sıvısında (BOS) azalmaktadır. Hücre içi biriken tau proteini ise BOS ta artmaktadır. Bu iki proteinin BOS düzeylerinin ölçülmesi ile tanı konulması (klinik belirtiler ve MRI görüntüleme bulgularına ek olarak) akademik çalışmalarda ve klinik pratikte yer bulmuştur. BOS ta bu protienlerin ölçümü klinik belirtilerin henüz ortaya çıkmadığı kişilerde de hastalığın gelişme riskinin tayin edilebilmesi açısından önemlidir.
Zamanla fonksiyonel görüntüleme yöntemlerinin gelişmesi Alzheimer tipi demans sırasında beyinde ortaya çıkan hasar ile beyinde biriken bu proteinlerin tespitini mümkün hale getirdi. PET-BT ile beyin hasarı gösterilebilirken, daha spesifik amiloid PET-BT ve Tau-PET-BT ile beyindeki birikim haritaları net bir şekilde gösterilebildi. Bu hastalığın henüz klinik bulgu vermediği çok daha erken evrelerin de tespiti için çok önemlidir.
Son dönemde ise BOS analizi ve fonksiyonel görüntülemelere kan testleri (biyomarkerları) eklendi. Beyinde biriken ve BOS gösterilen bu proteinler kanda da ölçülmeye başlandı. Kanda p-tau-181 ve p-tau-217 artışı, düşük amiloid beta42/amiloid beta40 oranının Alzheimer tipi demans tanısı açısından yol gösterici olduğu rapor edildi.
Yine demansa yatkınlığı gösteren bazı genetik testler de önemlidir. APOE4 aleli olması (1 veya 2 adet), presenilin 1 ve presenilin 2 gen pozitifliği Alzheimer tipi demans gelişme olasılığını arttırmaktadır. Alzheimer tipi demans tanısının çok erken konulmasının önemi çok fazladır. Çünkü bu yanlış katlanan proteinler demans kliniğine sebep olan beyin hasarı oluşmadan tespit edilebilirse günümüde yeni kullanıma giren bazı anti amiloid tedaviler ile hasar önlenebilir veya en azından geciktirilebilir. Bunla ilgili son 2 yılda FDA onayı alan iki molekül kullanıma girmiştir (anti amiloid tedavi): Lecanemab ve Donanemab. Kullanımları açısından en önemli engel, hastaların önemli bir kısmında beyin ödemi ve kanamalara sebep olmalarıdır. Özellikle APOE4 alleli + olanlar, mikro kanama odakları olanlar, ak madde patolojileri olanlarda bu risk daha fazladır.
Bu alanda dünyada çok sayıda çalışma yürütülmektedir. Yakın gelecekte hem tanı ve hem de tedavi açısından yeni gelişmeler olacağı kesindir.